london

μια σχεδόν μανιακή αυτοπεποίθηση

Σύντομα έγινε σαφές ότι η τακτική των Πρώσων ήταν να αφήσουν την πόλη να λιμοκτονήσει. Στην αρχή, οι πιο πολλοί ευκατάστατοι Παριζιάνοι το αντιμετώπισαν σαν μια μικρή στέρηση. Οι περισσότεροι αστοί Παριζιάνοι είχαν αποθηκεύσει τρόφιμα για κέθε ενδεχόμενο πριν από την ήττα στο Σεντάν. Τα κορυφαία εστιατόρια εξακολουθούσαν να προσφέρουν το καλύτερο φαγητό κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και οι πλουσιότεροι πελάτες διαμαρτύρονταν μονάχα για την έλλειψη φρέσκων θαλασσινών και την κακή ποιότητα των λαχανικών. Αποτελούσε επίσης διασκεδαστική καινοτομία στα καλύτερα τραπέζια να παραγγέλνει κανείς φιλέτο ελέφαντα, νεφρά καμήλας ή βραστό κάστορα, φρεσκοσφαγμένα από το ζωολογικό κήπο. Οι καλοφαγάδες συζητούσαν για τη σχετική αξία των διαφορετικών ειδών αρουραίων, εκ των οποίων οι πιο τροφαντοί πωλούνταν από τους χασάπηδες σαν διασταύρωση ανάμεσα σε "χοιρινό και πέρδικα". Υπήρχε πάντα σταθερή κατανάλωση στα καλύτερα κρασιά, σαμπάνιες και λικέρ για να συνοδεύουν τέτοιες λιχουδιές. Η διάθεση που επικρατούσε στην πόλη ήταν κάτι ανάμεσα σε μεγάλη ένταση -που εκφαζόταν με μια "φρενίτιδα κατασκοπίας", όπου φανταστικοί Γερμανοί πράκτορες βρίσκονταν παντού- και σε μια σχεδόν μανιακή αυτοπεποίθηση.

Andrew Hussey, "Παρίσι, η Μυστική Ιστορία", Πάπυρος 2009

sapere aude!

Αλλά "τι σημαίνει διαφωτίζω;", αναρωτιούνται οι άνθρωποι του 18ου αιώνα μέσω του Μόζες Μέντελσον. Σε ένα διάσημο κείμενο, που εκδόθηκε τον Δεκέμβριο του 1784, ένα από τα ωραιότερα που παρουσίασαν οι διανοητές της εποχής του, ο Καντ θα δώσει μέσα σε λίγες σελίδες, στις οποίες θα επανερχόμαστε πάντα, τον ακριβέστερο και πιστότερο στο πνεύμα των φιλοσόφων, ορισμό του Διαφωτισμού: "Διαφωτισμός είναι η έξοδος του αθρώπου από την ανωριμότητά του για την οποία ο ίδιος είναι υπεύθυνος. Ανώριμότητα είναι η αδυναμία να μεταχειρ΄'ιζεσαι το νου σου χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. [...] Sapere aude! Έχε θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου: τούτο είναι το έμβλημα του Διαφωτισμού". Η έκκληση του Καντ για την απελευθέρωση του ανθρώπου από τα δεσμά της ιστορίας και της θρησκείας είναι συνέπεια της αντίληψης του ότι ο Διαφωτισμός αποτελεί μια δυναμική διαδικασία, μια συνεχή πορεία προς μία όλο και πιο προωθημένη αυτό-χειραφέτηση. Αυτή η αισιόδοξη θεώρηση της ιστορίας βασίζεται στην ιδέα του πρωτείου των δικαιωμάτων του ανθρώπου: υπό την επιρροή του Ρουσσώ, ο Καντ αρχίζει να αντιλαμβάνεται την ελευθερία ως τη βασική αρχή της ηθικής και η θεωρεία του κοινωνικού συμβολαίου του φαίνερται πλέον ως η μόνη πολιτική φιλοσοφίς που συμφωνεί με αυτή την αντίληψη της ηθικής. Ο Καντ αναγνώρισε το χρέος του προς τον Ρουσσώ: "Ο Ρουσσώ διέλυσε τις αυταπάτες μου [...]. Μαθαίνω να τιμώ του ανθρώπους και θα ήμουν πιο άχρηστος από έναν απλό εργάτη, αν δεν πίστευα ότι αυτό το αντικείμενο μελέτης μπορεί να δώσει σε όλα τα υπόλοιπα μιαν αξία που συνίσταται στο εξής: να αναδείξει τα δικαιώματα της ανθρωπότητας". Θεωρούσε τον συγγραφέα του Contrat social τον Νεύτωνα της ηθικής: "Ο Ρουσσώ, πρώτος από όλους, ανακάλυψε πίσω από την ποικιλία των συμβατικώς ανθρώπινων μορφών, τη φύση του ανθρώπου στα βάθη όπου ήταν κρυμμένη".

Zeev Sternhell, "Ο Αντι-Διαφωτισμος", Πόλις 2009 (μετάφραση Άννα Καρακατσούλη)

νάξος

καμιά συγκίνηση δεν πρέπει να σβήνει και να χάνεται αχαρτογράφητη

Το κερί κόντευε να τελειώσει. Σύρθηκε προς τις φλοκάτες και πλάγιασε. Έβγαλα ένα δικό μου κερί που είχα μέσα στο σακούλι και το άναψα, για να μπορώ να σου γράψω. Τι έχουν να πουν οι αρχαίοι για δυο πλάσματα που ψάχνουν ο ένας τον άλλον μες στο σκοτάδι; Δεν ξέρω. Είδα πώς του χάιδεψε τα μαλλιά, πώς πέρασε το χέρι της πάνω απ' την πληγή στο μάτι. Δεν είναι αντρόγυνο που πέρασε μια ολόκληρη ζωή μαζί, που έκανε παιδιά, εγγόνια και τώρα περιμένουν το θάνατο αγκαλιά παίρνοντας θάρρος ο ένας από τον άλλον. Είναι μόνο δυο πλάσματα της νύχτας, σαν τα νυχτοπούλια, την αρκούσα, τα σκυλιά που αλυχτούνε σε κάθε φύσημα του ανέμου. Μη βιαστείς να πεις πως είναι ανήθικο και σιχαμερό. Η ηθική είναι για τους χορτάτους και τους καλοντυμένους.
Σου γράφω λοιπόν για μια καληνύχτα από εδώ, από τη γειτονιά των εξαθλιωμένων, σου γράφω έξω από μια περιτοιχισμένη πόλη γεμάτη μυστικά και ομίχλη. Σου γράφω από την καρδιά μιας ανάλγητης αυτοκρατορίας. Σου γράφω για την ανάγκη να τα διαφυλάξω όλα, πιο πολύ γιατί καμιά συγκίνηση δεν πρέπει να σβήνει και να χάνεται αχαρτογράφητη.
Κοιμούνται, ακούω τις ανάσες τους. Η γριά έχει κολλήσει πάνω στην πλάτη του, παίρνει τη ζέστα του για να διώξει τις φωνές της νύχτας που την τάραξαν, τη σήκωσαν και την έφεραν εδώ με τρύπιες παντόφλες. Κοιμούνται. Αύριο μπαίνω στην πόλη και δε θα ξαναεπιστρέψω ποτέ εδώ, όμως αυτή η φωλιά τους θα κρατήσει ως το θάνατο. Ποιος ξέρει, ίσως και να πεθάνουν μαζί. Θα 'ναι τότε η νύχτα που η αρκούδα θα βγάλει ένα μακρόσυρτο ουρλιαχτό, θα κόψει την αλυσίδα και θα τρέξει προς τους σκοτεινούς βάλτους, τότε που τα μάτια της θα ψάχνουν απεγνωσμένα να βρουν τις δυο αδερφές της, τη μεγάλη και τη μικρή στον ουρανό.

Ισίδωρος Ζουργός, "Η Αηδονόπιτα", Πατάκης 2008

paris

το λουρί

Το παράδοξο του καπιταλισμού είναι πως τόσο οι εργάτες όσο και το κεφάλαιο παλεύουν διαρκώς, με δοαφορετικούς τρόπους, για να απελευθερωθούν από την αργασία. Η ιδιάζουσα μορφή του ανταγωνισμού μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας χαρακτηρίζεται από μία φυγόκεντρο κίνηση: οι δύο πόλοι της ανταγωνιστικής σχέσης απωθούν ο ένας τον άλλο. Υπάρχει μια αμοιβαία απώθηση μεταξύ ανθρωπιάς και κεφαλαίου (κάτι προφανές αλλά και πολύ σημαντικό). Αν παρομοιάσουμε την αποδιαρθρωμένη σχέση του καπιταλισμού με έναν ιδιοκτήτη σκύλου που βγάζει βόλτα το σκύλο του με ένα μακρύ λουρί, τότε το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού είναι ότι τόσο ο σκύλος όσο και το αφεντικό του έχουν την τάση να τρέπονται σε φυγή ο ένας από τον άλλο.
Για να διευρύνουμε την αναλογία, η κρίση δεν προκύπτει όταν ο ιδιοκτήτης και ο σκύλος τρέχουν προς αντίθετες κατευθύνσεις, προκύπτει όταν η ενότητα της σχέσης επιβεβαιώνεται μέσα από το λουρί. Μπορεί ο σκύλος και το αφεντικό του να έχουν ξεχάσει το δεσμό τους, τελικά όμως αυτή η σχέση επιβάλλεται ανεξάρτητα από τη θέλησήτους. Το ίδιο συμβαίνει με το κεφάλαιο: ανεξάρτητα από το πόσο θέλουν το κεφάλαιο και η εργασία να ξεχ'ασουν την αμοιβαία τους δέσμευση, τελικά αυτή επιβάλλεται. Πίσω από όλες τις μορφές που μπορεί να πάρει η σχέση κεφαλαίου και εργασίας βρίσκεται το γεγονός ότι το κεφάλαιο δεν είναι τίποτα άλλο από αντικειμενοποιημένη εργασία.

John Holloway, "Ας αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία", Σαββάλας 2006