-η μικρότερη επιτρεπτή γωνία-

 

λάσσυ

Η μυθοπλασία είναι ένα σημαντικό συστατικό της κανονικής καθημερινής μας ζωής: ξυπνάμε το πρωί, ρίχνουμε μια ματιά στην χιουμοριστική στήλη της εφημερίδας, διαβάζουμε στο λεωφορείο προς την δουλειά μας ένα μυθιστόρημα, μοιραζόμαστε αστεία με τους συναδέλφους μας, επιστρέφουμε σπίτι και παίζουμε παιχνίδια με τα παιδιά μας, και στην συνέχεια ανοίγουμε την τηλεόραση και παρακολουθούμε μια σαπουνόπερα. Όλες αυτές οι δραστηριότητες προϋποθέτουν την διανοητική χειραγώγηση μυθοπλαστικών κατασκευών σύμφωνα με ορισμένους κανόνες και συμβάσεις, καμμιά από αυτές δεν παρουσιάζει προβλήματα για την μεγάλη πλειοψηφία των ενηλίκων (δεν έχουμε καν συνείδηση ότι κάνουμε κάτι ιδιαίτερο όταν ασχολούμαστε με αυτές) — και όμως, όταν τις αναλύουμε, αποδεικνύεται ότι προϋποθέτουν υπερβολικά σύνθετες διαμεσολαβήσεις ανάμεσα στην πραγματικότητα και την μυθοπλασία. Μια καλή απόδειξη αυτού μας δίνεται από τον Τόμας Κ. Σέλλινγκ σε μια ανάλυση των αντιδράσεων του κοινού στον τηλεοπτικό «θάνατο» της Λάσσυ. Επισημαίνει ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, εκείνα τα εκατομμύρια των τηλεθεατών που θρήνησαν τον θάνατο της Λάσσυ, όχι μόνο ήξεραν ότι η «Λάσσυ» δεν υπάρχει, αλλά και ότι το πραγματικό σκυλί που την ενσάρκωνε ήταν ζωντανό και υγιές. Προσθέτει ακόμα ότι οι τηλεθεατές δεν θα έμεναν ικανοποιημένοι από ένα πρόσθετο, εναλλακτικό επεισόδιο που θα παρουσίαζε την Λάσσυ ζωντανή και υγιή και θα συνοδευόταν από μια δήλωση που θα έλεγε ότι επειδή ακριβώς ήταν μυθοπλαστικό πρόσωπο, και επειδή ο θάνατός της τάραξε τόσο κόσμο, θεωρήθηκε σκόπιμο να παρουσιαστεί και ένα εναλλακτικό τέλος αυτής της ιστορίας. Από την άλλη πλευρά, αν επρόκειτο να αποδειχθεί ότι ο σεναριογράφος είχε εισαχθεί στο νοσοκομείο, και ότι ένας αντικαταστάτης του είχε γράψει τον «θάνατο» της Λάσσυ, τότε οι θεατές μπορεί να δέχονταν το εναλλακτικό επεισόδιο. Θα έλεγε κανείς ότι στο επίπεδο αυτό, δικαιώνεται κάπως η θέση των Στρουκτουραλιστών ότι η ασύνειδη γνώση μας ορισμένων λογοτεχνικών κανόνων μπορεί να συγκριθεί με την ασύνειδη γνώση μας των κανόνων της γραμματικής. Και όπως ακριβώς η μελέτη της γλώσσας προσπαθεί να κωδικοποιήσει αυτούς τους λανθανόντως κατανοητούς κανόνες της γραμματικής σε γραμματική, έτσι και η μελέτη της λογοτεχνίας προσπαθεί (μεταξύ άλλων) να φέρει στην επιφάνεια τους κανόνες της λογοτεχνικής ανταπόκρισης.

Jeremy Hawthorn, "Ξεκλειδώνοντας το Κείμενο", Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 1993 (μετάφραση Μαρία Αθανασοπούλου)

φλύαρα

Το κουτί με τις περίτεχνες κορδέλες, ακουμπισμένο πλάι στις λαμπάδες με τους περίτεχνους φιόγκους, έκρυβε επιμελώς μέσα του τη σατέν ιβουάρ ρόμπα και το νυχτικό. Μ' αργές κινήσεις και δάχτυλα που έτρεμαν ανεπαίσθητα από την προσμονή, η Άννα έλυσε τις κορδέλες και τα 'βγαλε προσεκτικά από το κουτί τους κι ύστερα το λευκό νυφικό απ' το σώμα της. Λευτερωμένη από το ρούχο, που πάντα λευκό συμβολίζει την αγνότητα εκείνης που το φοράει, ενδύεται το ιβουάρ σατέν νυχτικό και μπαίνει στην κρεβατοκάμαρα, εκεί που δυο κορμιά θα συνομιλήσουν φλύαρα στη γλώσσα της σάρκας, στη γλώσσα του πάθους, στη γλώσσα της ηδονής. Εκεί που η αφή θ' ανακαλύψει κρυμμένες κοιλότητες, όρη και δασωμένες πεδιάδες σε μια παράδοξη γεωγραφία των σωμάτων. Εκεί που το δόσιμο, στο μπρούτζινο κρεβάτι, διεκδικητικό και απόλυτο, θα έσβηνε τις όποιες μνήμες από τα παλιά, μηδενίζοντας το παρελθόν, καλωσορίζοντας το παρόν. Εκεί που η μήτρα σαν έτοιμη από καιρό θα υποδεχτεί στο υγρό της σκοτάδι τον γιο της. Το κορίτσι άλλη μήτρα το γέννησε, βάσκανη μήτρα. Το είχε αποφασίσει, θ' άλλαζε ακόμη και τ' όνομά τους.

Κώστια Κοντολέων, "Άννα, το Όνομά της", Κλειδάριθμος 2021

από μόνες τους

Καθώς το κακό επέμενε ως το πρωί, επιχείρησα να το νικήσω, αλλά μ' έναν τρόπο που δεν μπόρεσε να με γιατρέψει εντελώς. Σοφοί της Γραφής, μαντέψτε ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός. Και να πώς έχει. Μη μπορώντας να απωθήσω αυτές τις σκηνές, κατέφυγα σε μια συμφωνία μεταξύ της συνείδησης και της φαντασίας μου. Από 'δω και στο εξής θα θεωρούσα τις γυναικείες οπτασίες σαν απλή ενσάρκωση αμαρτιών, και για τον λόγο αυτό θα τις αντιμετώπιζα σαν το καλύτερο μέσο για να χαλυβδώσω τον χαρακτήρα μου και να τον θωρακίσω για τις σκληρές μάχες της ζωής. Δεν το είπα αυτό με λόγια, άλλωστε δεν ήταν απαραίτητο. Η συμφωνία έγινε σιωπηρά, με μια κάποια αποστροφή, αλλά έγινε. Και για μερικές μέρες, εγώ ο ίδιος ήμουν που ανακαλούσα τις οπτασίες για να με κάνω πιο δυνατό, και δεν τις έδιωχνα παρά μόνο όταν αυτές έφευγαν κουρασμένες από μόνες τους.

Machado de Assis, "Ρεαλιστική Τριλογία", Gutenberg 2017 (μετάφραση Μαρία Παπαδήμα) 

allonsanfan

Ύστερα ήρθε η στιγμή για τις αναμνηστικές φωτογραφίες. Πρώτα ο γαμπρός με τους συγγενείς της νύφης. Και μέχρι εδώ καλά πηγαίναμε. Μετά ήρθε η σειρά της νύφης με τους συγγενείς του γαμπρού. Αυτήν την φωτογραφία δεν θα την ξεχάσω ποτέ. Κατ' αρχήν, ακόμα και σήμερα όταν θέλω να θυμηθώ ποιοι ήμασταν στο Δημοκρατικό σύλλογο του Μιλάνου το '72, σ' αυτήν την φωτογραφία θα ανατρέξω, γιατί επί δικτατορίας δεν βγάζαμε αναμνηστικές φωτογραφίες του συλλόγου. Θα ήταν ένα είδος χαρακίρι!

Και κατά δεύτερον λόγο, τα πρόσωπα όλων μας έλαμπαν περίεργα. Δείχνανε αποφασισμένα, σίγουρα για τον εαυτό τους, σίγουρα για τον ρόλο τους, όχι τόσο για την παρουσία τους σ' αυτό το δημόσιο κτήριο μιας μικρής πόλης της Ιταλίας, όσο για ότι συνέβαινε έξω, για ό,τι επρόκειτο να συμβεί στον κόσμο και στην ζωή τους. Δεν νομίζω πως καμιά άλλη γενιά έζησε και ούτε πρόκειται να ζήσει την ουτοπία τόσο ανακατεμένη με την πραγματικότητα, σε σημείο που να μην ξεχωρίζει η μία από την άλλη. Πρόσφατα ξαναείδα την ταινία των αδελφών Ταβιάνι "Allonsanfan". Θυμάμαι την σκηνή που οι σύντροφοι του, μεταμφιεσμένοι κυνηγοί, ππλησιάζουν την βίλα που είναι ο Μαστρογιάννι, ο αρχηγός τους, ενώ πίσω από τα δέντρα καραδοκεί το εκτελεστικό απόσπασμα, ή προς το τέλος της ταινίας που ξεκινάν να ελευθερώσουν τους χωρικούς στην Σικελία ενώ οι τελευταίοι ύστερα από λίγο θα τους σφάξουν με τις τσάπες και τις τσουγκράνες τους. 
  
Σίμος Κουτσολιούτσος, "Και τι να Πούμε Εμείς οι Τρομοκράτες;", Αυτοέκδοση 2021   

-αλλά η παγκόσμια ενότητα-

 

δέκα χιλιάδες πλευρές

Παρ' όλο που ο λαός θεωρεί Κύκλο οποιονδήποτε ονομάζεται Κύκλος, οι πιο μορφωμένες τάξεις γνωρίζουν ότι οι Κύκλοι στην πραγματικότητα δεν είναι Κύκλοι αλλά Πολύγωνα με πολύ μεγάλο αριθμό απειροελάχιστων πλευρών. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των πλευρών, τόσο το Πολύγωνο πλησιάζει τον Κύκλο και όταν ο αριθμός αυτός είναι πάρα πολύ μεγάλος, ας πούμε τριακόσια ή τετρακόσια, τότε είναι εξαιρετικά δύσκολο να ψηλαφήσεις μια γωνία του Πολυγώνου, όσο εξασκημένη αφή κι αν έχεις. Μιλώ βεβαίως υποθετικά, γιατί η Αναγνώριση με την Ψηλάφηση είναι άγνωστη στην υψηλή κοινωνία και η ψηλάφηση ενός Κύκλου θα ήταν πολύ μεγάλη προσβολή. Και ακριβώς αυτή η συνήθεια της καλής κοινωνίας να απέχει από την ψηλάφηση δίνει τη δυνατότητα στους Κύκλους να περιβάλλονται με ένα πέπλο μυστηρίου από τα παιδικά τους χρόνια και να διατηρούν την ασάφεια για τη συγκεκριμένη φύση της περιμέτρου ή της περιφέρειάς τους. Αφού η μέση περίμετρος είναι τρία πόδια, η κάθε πλευρά ενός Πολυγώνου με τριακόσιες πλευρές θα έχει μήκος το ένα εκατοστό του ποδιού, δηλαδή λίγο παραπάνω από το ένα δέκατο της ίντσας. Και σ' ένα Πολύγωνο με εξακόσιες ή εφτακόσιες πλευρές, η κάθε πλευρά θα είναι λίγο μεγαλύτερη από το κεφάλι μιας δικής σας καρφίτσας. Για λόγους αβρότητας, θεωρούμε ότι ο αρχηγός των Κύκλων σήμερα έχει δέκα χιλιάδες πλευρές. 

Edwin Abbott, "Η Επιπεδοχώρα", Αιώρα 1999 (μετάφραση Φωτεινή Μωράκη)