το ανατολικό και το δυτικό

Οι δρόμοι βόρεια του μεγάλου νοσοκομείου είναι στενοί και βρόμικοι, τα ενοικιαζόμενα κτήρια σκοτεινά και κακοσυντηρημένα. Μερικά τετράγωνα από κει βρίσκεται ένας σιδηροδρομικός σταθμός που ενώνει την πόλη με τα λιμάνια και τα παραθαλάσσια θέρετρα του Βορρά, αλλά και με ορισμένες ξεχωριστές πόλεις που βρίσκονται στην άλλη πλευρά του νερού - εξωτικά μέρη, με ονόματα όπως Τρέλεμποργκ, Μάλμε, Στοκχόλμη. Αν πιστέψω τον "ψυχοβιολόγο" για τον οποίο διάβασα στην εφημερίδα πριν από μερικές μέρες, καθώς περίμενα στο Γαλάζιο Κελάρι να 'ρθει ο Άντον, η τοπογραφία της σουηδικής πρωτεύουσας θυμίζει τον εγκέφαλο. Δεν ξέρω πώς έφτασε σ' αυτό το συμπέρασμα. Αν όμως κάποιος έκανε μια παρόμοια έρευνα για την πόλη όπου ζω, πιστεύω ότι θα έβρισκε πως μοιάζει με το θύλακο των όρχεων, γιατί χωρίζεται και αυτή σε δύο σαφώς διαχωρισμένα τμήματα, το ανατολικό και το δυτικό. Ανάμεσά τους κυλά ένα ποτάμι που ακόμα και οι γεωγράφοι είμαι σίγουρος πως θα συμφωνούσαν ότι μοιάζει με το σπερματικό πόρο. Το σχήμα των δύο τμημάτων είναι πιο οβάλ παρά στρόγγυλο, και το περιβάλλον γύρω τους είναι βαλτώδες και σκιερό. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, στην άκρη της πόλης υψώνεται μια ατσάλινη θεόρατη κατασκευή που φτάνει μέχρι τον ουρανό: ο νέος πύργος της ραδιοφωνίας. Αν το δει κανείς από αυτήν την άποψη, δεν νομίζω ότι υπάρχει περίπτωση να του 'ρθει στο μυαλό μια πιο απόκρυφη περιοχή.

Aris Fioretos, "Η Αλήθεια για τον Σάσα Κνις", Καστανιώτης 2006 (μετάφραση Άννα Παπακωνσταντίνου) 

κάτι σαν κινέζικο βάζο

Σίγουρα δεν έχεις ξεχάσει το περίφημο ρητό που αναφέρεται στην εισαγωγή της Άννας Καρένινα, όπου ο Τολστόι τυλίγεται εκεί με το μανδύα μιας γαλήνιας αγροτικής θεότητας και, ενώ αιωρείται στο κενό, καρτερικός και φιλεύσπλαχνος, αποφαίνεται από ψηλά πως όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους, ενώ οι δυστυχισμένες οικογένειες έχουν η κάθε μία τη δική της δυστυχία. Με όλο το σεβασμό που τρέφω για τον Τολστόι, έχω να σου πω ότι το σωστό είναι ακριβώς το αντίθετο: οι δυστυχείς, ως επί το πλείστον, είναι βυθισμένοι σε μια συμβατική μιζέρια, αναπαράγοντας με μια άγονη μονοτονία τέσσερα-πέντε κλισέ δυστυχίας, φθαρμένα κι αυτά από την πολλή χρήση. Ενώ η ευτυχία είναι ένα λεπτό και σπάνιο κομψοτέχνημα, κάτι σαν κινέζικο βάζο, οι λίγοι που την έφτασαν τη σκάλιζαν ή τη λάξευαν επί χρόνια, ο καθένας κατ’ εικόνα και ομοίωσή του, ο καθένας σύμφωνα με το δικό του μέτρο, έτσι ώστε να μην υπάρχει ευτυχία όμοια με άλλη ευτυχία. Και στο σμίλευμα της ευτυχίας τους ενστάλαξαν και τον πόνο τους και την ταπείνωσή τους. Αποδεσμεύοντας, λες, το χρυσάφι από άλλα ορυκτά. Υπάρχει στον κόσμο ευτυχία, Άλεκ, έστω και σαν όνειρο ιπτάμενο. Όμως εσένα σου ξέφυγε. Μακρινό όσο το αστέρι για τον αρουραίο. Όχι η «ικανοποίηση που προσφέρει η αποδοχή», όχι δόξα και προαγωγή και κατακτήσεις και κυριαρχία, όχι παραίτηση και υποταγή, αλλά η χαρά της συνύπαρξης. Η συνένωση του «εγώ» με τον «άλλο». Σαν στρείδι που αγκαλιάζει ένα ξένο σώμα και τραυματίζεται και το μετατρέπει σε μαργαριτάρι ενώ τα ζεστά νερά περιβάλλουν και τυλίγουν τα πάντα. Εσύ στη ζωή σου δεν γεύτηκες αυτή τη συνένωση. Όταν το σώμα γίνεται βιολί στα δάχτυλα της ψυχής. Όταν το «εγώ» κι ο «άλλος» ενώνονται και γίνονται ένα κοράλλι. Και το στάξιμο του σταλακτίτη σιγά σιγά ανυψώνει το σταλαγμίτη μέχρι που οι δυο τους γίνονται ένα.

Amos Oz, "Το Μαύρο Κουτί", Καστανιώτης 2010 (μετάφραση Ιακώβ Συμπί)

-η κλίμακα του φαινομένου-

 

ξερόκλαδα

Με εξέπληττε το ότι κάποιος ενήλικας γνώριζε, ή εξακολουθούσε να θυμάται, αυτές τις λέξεις. Οι στίχοι αναπτύσσονταν λαίμαργα, οι μικρές τσουπωτές λέξεις στοιχειοθετημένες με αδιά ντροπα τυπογραφικά στοιχεία φούντωναν τον πόθο σαν ψεκάδες κηροζίνης σε ξερόκλαδα. Ήταν όμως όλο ταυτολογίες, επιτηδευμένοι· έπειτα από λίγο άρχιζε να γίνεται αισθητό ότι προέρχονταν από μηχανική προσπάθεια, δεν έρεαν αβίαστα· γίνονταν όλο και πιο ανιαροί. Αυτές καθαυτές οι λέξεις εξέπεμπαν αναλαμπές δύναμης, ιδιαίτερα η λέξη γαμήσι, που δεν είχα καταφέρει ποτέ μου να την κοιτάξω πραγματικά πάνω σε φράχτες ή πεζοδρόμια. Δεν είχα καταφέρει ποτέ μέχρι τότε να αναλογιστώ την κτηνώδη ορμή της, το υπνωτικό κόρδωμά της. 
Απάντησα όχι στον κύριο Τσάμπερλεν, όταν με ρώτησε αν είχα διαβάσει τα μαθήματά μου. Δεν με άγγιξε όλο το βράδυ. Όταν όμως βγήκα από το σχολείο τη Δευτέρα, ήταν εκεί.
«Ακόμη άρρωστη η φιλενάδα σου; Πολύ κρίμα. Ωραίο πάντως. Δεν είναι ωραίο;»
«Ποιο;»
«Τα πουλιά είναι ωραία. Τα δέντρα είναι ωραία. Ωραίο που μπορείς να έρθεις μαζί μου για μια βόλτα με το αυτοκίνητο, να μου κάνεις τις ερευνούλες μου». Τα έλεγε όλα αυτά με φωνή παιδιάστικη. Το κακό δεν θα ήταν ποτέ μεγάλο μ’ αυτόν. Η φωνή του υπαινισσόταν ότι θα μπορούσε να κάνει οτιδήποτε, μα οτιδήποτε, και να το πλασάρει για αστείο, αστείο εις βάρος όλων των σοβαρών και ένοχων, όλων των ηθικών και συναισθηματικών ανθρώπων στον κόσμο, των ανθρώπων που «έπαιρναν τον εαυτό τους στα σοβαρά».

Alice Munro, «Η Αγάπη μιας Καλής Γυναίκας», Μεταίχμιο 2015 (μετάφραση Τρισεύγενη Παπαϊωάννου)

μισορροπία

Η Ελισσάβετ (μισό κορίτσι και μισή καρέκλα) και τα δυο μεγαλύτερα αδέρφια της, ο Τομ (μισό αγόρι και μισό λεπτό) και ο Έρνι (μισό αγόρι και μισώ την κοινωνία), έπρεπε μεγαλώνοντας -εκτός από όλα τα υπόλοιπα- να επιλέξουν μεταξύ αφενός μιας καριέρας στον χώρο του θεάματος και αφετέρου της ασφάλειας που θα τους προσέφερε κάποιο άλλο επάγγελμα. Τελικά ανακάλυψαν ότι οι δυο κόσμοι στους οποίους ανήκε ο καθένας τους μπορούσαν να γεφυρωθούν περισσότερο εύκολα πίσω από ένα φθαρμένο γραφείο δημόσιας υπηρεσίας παρά κάτω από το φως των προβολέων, και υπέβαλαν τις σχετικές αιτήσεις, προκειμένου να προσληφθούν για την κάλυψη μιας μοναδικής οργανικής θέσης, με την ελπίδα ότι θα κατάφερναν να πείσουν εκείνους που λάμβαναν τις αποφάσεις ότι, σε σχέση με τα απολύτως απαραίτητα για την άσκηση των συγκεκριμένων καθηκόντων, οι τρεις τους μαζί διέθεταν κατά 50% περισσότερα προσόντα.

Αχιλλέας ΙΙΙ, "Παραχαράκτης", Νεφέλη 2019

ο ζολά, νομίζω

"Δεν ξέρω αν θα μπορούσες να καταλάβεις".

Είχε αρχίσει να μ' εκνευρίζει. "Για δοκίμασε" είπα απότομα. "Θα δεχτώ την επιστήμη, ακόμα και την αισθητική, αλλά δεν μπορώ να δεχτώ την ηθική χωρίς εξήγηση".

"Συγγνώμη. Δεν ήθελα να φανώ υπεροπτικός".

"Σου βγαίνει φυσικά, ε;" Με το πάσο σου. Θεωρώ ότι όσο μένεις εδώ εγώ δε βήχω κι έτσι δεν πεθαίνω". Ανακάθισα, κατέβασα τα πόδια μου στο πάτωμα και σηκώθηκα αβίαστα, για να δοκιμάσω τη θεωρία μου.

"Δε θέλεις να πεθάνεις;"

"Σε καμία περίπτωση".

Η απάντησή μου προφανώς τον ενθάρρυνε και του έδωσε νέο κουράγιο ν' απαντήσει στις ερωτήσεις ενός γέρου. "Ο χρόνος δεν είναι ένα συνεχές ρεύμα" είπε "αλλά άπειρα ρεύματα που συνυπάρχουν. Μάθαμε να... τα υφαίνουμε μεταξύ τους μεταφυτεύοντας ζωές από τη μια εποχή στην άλλη. Έτσι δημιουργούμε νέες εποχές, νέες πραγματικότητες. Μετακινούμαστε μέσα τους, τις βιώνουμε και μαθαίνουμε από αυτές".

"Σαν πείραμα, δηλαδή;"

Μόρφασε. Δεν του ήταν εύκολο να δείξει λίγο τακτ. "Κατά μία έννοια. Ο Ζολά, νομίζω, χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια για τα μυθιστορήματά του. Έχω την εντύπωση ότι λατρεύεις την όπερα. Είναι το πιο ταιριαστό παράδειγμα. Μια εμπειρία. Ένα έργο τέχνης".

"Με πραγματικούς ανθρώπους. Επεμβαίνετε στην ίδια την πραγματικότητα". Έδειξα τους παγωμένους μάρτυρες γύρω μας, ως απόδειξη της κατηγορίας μου.

"Όχι. Κατασκευάζουμε νέες πραγματικότητες. Η ίδια η πραγματικότητα δεν υπάρχει". Σήκωσε πρώτα το ένα του χέρι κι έπειτα το άλλο. "Υπάρχει η εποχή που ο Πιοτρ Κροπότκιν ξαναγεννιέται στην Αμερική, και υπάρχει κι η εποχή που δεν ξαναγεννιέται. Η καθεμιά είναι εξίσου αληθινή με την άλλη. Η καθεμιά είναι μια αυτοδύναμη πραγματικότητα". Ζύγισε τις φανταστικές εποχές στα χέρια του και τις έτεινε μπροστά μου σαν να έπρεπε να επιλέξω.

"Μια φορά κι έναν καιρό" είπα.

Dennis Danvers, "Η Αναγέννηση ενός Επαναστάτη", Στάσει Εκπίπτοντες 2021 (μετάφραση Μαρίνα Σταυροπούλου) 

-μοιάζει να είναι αλήθεια-